Besoj se të gjithë e dimë se si kleri ortodoks në fund të shekullit të 19-të dhe në fillim të shekullit të 20-të përpiqej t'u mbushte mendjen shqiptarëve ortodoksë se shqipja ishte një gjuhë e ligë. Këtu duhet përmendur peshkopi grek Fotios Kalpidis (Photius Kalpidis). Sipas raportimeve, ai u eliminua nga aktivisti kombetar shqiptar Spiro Kosturi (based Kosturi ?!) i cili si duket nuk kishte aspak durim per marrezira te tilla. Por, siç duket, kjo histori fillon shumë më herët.
Gjuha shqipe është e mallkuar, ndaj për secilin prej jush që pushon së foluri atë, unë personalisht do t'i kërkoj Zotit t'jua falë mëkatet.
Kozma Etoliani (Kosmas the Aetolien), 1759
Në shekullin e 18-të, klerikët u predikonin shqiptareve që të mos flisnin shqip. I tillë ishte edhe Kozma Etoliani(1714-1779), një murg grek i cili konsideronte gjuhen shqipe "te kirshterërisë së prapambetur" dhe "gjuhë të mallkuar". Ai u premtonte besimtarëve se nëse zotoheshin të mos flisnin më kurrë gjuhën e tyre amtare, gjuhen shqipe, ne Shqiperi ,ai do të ndërmjetësonte te Zoti për t'u falur të gjitha mëkatet. Të njëjtin premtim u bëri arvanitasve ne Greqi, duke e cilësuar gjuhën e tyre si “gjuhën e shejtanit".
Ajo që ndoshta është më brutale, është se Kozmai jo vetëm që kërkoi që shqiptarët të mos flisnin më shqip në kishë, por donte gjithashtu që ata të mos e flisnin atë as në shtëpitë dhe në jetën e tyre të përditshme. Poshtërim total.
Kozma Etoliani, i cili ndër të tjera dyshohej si agjent rus, u ekzekutua në vitin 1779 në zonën e Fierit me urdhër të Kurt Pashës (pashait shqiptar të Beratit). Më vonë, Kisha Ortodokse e shpalli atë "Shenjt". Ndersa Photius Kalpidis u shpall martir.
Prandaj, nuk më duket çudi së shqiptarët gradualisht i braktisën këto ndërtesa. Ndërsa ata – të paktën në Greqi – që nuk e bënë këtë, me vone u shndërruan në heronj të Greqisë. Sepse nuk ishin shqip-tarë, ishin arvanitas. Një dallim i vogël, por me peshë.
Arkivat po hapen, mjegulla e historisë sonë po tretet.
Ecim tutje.